Over de oorsprong van de naam van De Helm in Middelburg
Dé vraag van deze week gaat -het zal weer eens niet- over de geschiedenis van Middelburg. Eergisteren, in een moderne herberg aan de Markt, vroeg de familie Dalton ons: “waar komt de naam de Helm eigenlijk vandaan?”
Het korte antwoord: die is afgeleid van de naam van een herberg die daar lang geleden was te vinden. Je kunt er meer over lezen op onze andere website, Middelburg Dronk. De herberg bestond vermoedelijk nog langer, maar was er in ieder geval tussen 1542 en 1800.
De Helm als vrijplaats
Het antwoord op deze vraag hadden we eigenlijk meteen paraat moeten hebben, want we hadden ons er al eens in verdiept. We twijfelden echter, en zeiden dat we er nog op terug zouden komen. Dat doen we hier en nu, omdat we weten dat veel mensen, ook veel Middelburgers, de naam ‘De Helm’ niet goed op het netvlies hebben. De meeste van hen kennen het straatje naast, en het pleintje áchter het stadhuis weliswaar, maar weten niet dat het De Helm heet.
Maar er zijn ook veel mensen die de naam wél kennen. Het pleintje wordt regelmatig genoemd in verhalen en grappen. Daar schreven we in 2016 al eens over, in ‘De Helm als vrijplaats‘. Vermoedelijk was een van die verhalen deze week aanleiding voor de vraag.
Het Buitenhof van het stadhuis van Middelburg
Helaas zijn er niet zo gek veel vooroorlogse afbeeldingen van het straatje en pleintje te vinden online. We moeten het vooral doen met beperkte beschrijvingen in oude kranten en boeken. Goed om te weten is wel dat de situatie achter het stadhuis anders was dan nu. Het pleintje zoals we het nu kennen kwam pas in 1952 gereed. Het wordt ook wel het Buitenhof van het stadhuis genoemd. Voor de oorlog stonden er andere bouwwerken op de plek waar nu de Sterrenwacht (Helm 3) is gevestigd. Je kunt het een beetje zien op de zwart-wit foto’s die we hebben toegevoegd, van voor en tijdens WO II. Het ‘Pleintje van Dronkers’ lag er pal tegenaan, en de Bodenplaats was er nog niet.
Een Helm in Hasselt
Ok, een herberg dus. Maar waarom heette dié dan de Helm, zou iemand kunnen vragen. Nou er waren vroeger heel veel huizen en herbergen die een naam hadden met het woord helm erin. Als je dat wilt uitpluizen kom je terecht in de wereld van de uithangborden, heraldiek (zie het lemma Helmteken, bijvoorbeeld) en meer van dat fraais. Een aardig stukje kun je lezen op de website het Stadsmus, over een helm van Hasselt.
“Tot de invoering van de huisnummers, in 1806, werden de mensen naar hun bestemming geleid door beelden, tekens en stenen. In het geval van de bakker, slager, smid en herberg gebeurde dat met een logische verwijzing naar hun stiel. Voor de elite waren de borden geïnspireerd op pralerige heraldiek en familiewapens. Dat was meteen ook een van de vroegste vormen van reclame. Pas wanneer in de achttiende eeuw alsmaar meer mensen leren lezen, worden de kunstige herkenningspunten voorzien van teksten en ondertitels.”
De Helm als uithangteken
Ook mooi is de passage in het boek van J. van Lennep en J. ter Gouw: ‘De uithangteekens, in verband met geschiedenis en volksleven beschouwd’. Dat boek kun je online lezen en/of downloaden:
Een bewerking van een passage over de uithangborden van weleer:
“Geleidelijk werden verschillende symbolen gebruikt om de aandacht van diverse reizigersgroepen te trekken. Zo hing men een kruis op voor Christenen en een zon of maan voor heidenen. Andere symbolen, waarschijnlijk afgeleid van hun veldtekens, dienden om de Saks, Frank, Fries, Noor en Deen te laten zien waar ze landgenoten konden vinden. Een herbergier die krijgers wilde aantrekken, hing wapentuig op; wie ambachtslieden als klanten wilde, koos voor gereedschappen die veel in de omgeving gebruikt werden.
Maar geleidelijk zag men naast deze eenvoudige symbolen ook wapens en heraldieke figuren op de uithangborden verschijnen. Er waren verschillende redenen voor deze keuze; de belangrijkste was dat in de middeleeuwen edelen in hun kastelen reizigers onderdak en voedsel boden. Omdat aanzienlijke heren vaak meerdere huizen hadden, zowel in steden als op het platteland, werden gasten vaak ondergebracht in huizen die niet door de heer zelf bewoond werden. Deze huizen hadden altijd het wapenschild van de heer boven de ingang, en de meest opvallende figuur in dat wapen werd vaak de naamgever van het gebouw in de volksmond. Zo spraken reizigers over het goede onthaal in de Gouden Leeuw, de Helm, het Rode Hert, de Drie Kruisen, enzovoort. In Engeland waren kastelen bekend onder namen als de Roos, de drie Pelikanen (het wapen van Pelham), de Katten (eigenlijk luipaarden, schildhouders van Dorset). Toen deze namen beroemd werden vanwege de gastvrijheid, begonnen sommige herbergiers ze ook te gebruiken en schilderden een Gouden Leeuw, een Helm, een Rood Hert, enzovoort op hun uithangborden, als teken dat men ook bij hen goed terecht kon.”
Vandaar dus dat je hier en daar kunt lezen dat de naam of het teken van een helm vroeger duidde op een Herberg voor edelen, later op een herberg van goede naam. Het was niet zomaar een kroegje, daar achter het stadhuis. ‘Een staande ovatie waard’, zou wijlen Rob van Hese zeggen.
Bronnen:
Foto’s: eigen archief
Historische foto’s: Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Knipsels: ZB Krantenbank en Tijdschriftenbank Zeeland ZB Bibliotheek van Zeeland, DBNL en Google Books.
Omzetting tekst van Lennep: ChatGPT
Geen zoekresultaten voor "{term}"
