Nogmaals over de zeeridder op de stadhuistoren van Middelburg
Mensen kunnen mopperen over sociale media wat ze willen: we zijn zelf nog steeds blij met alle positieve interactie die er óók is, op platformen als Facebook, X en Instagram. Neem nu die vraag van eergisteren, over het hoedje van ‘de Neptunus’ die als windwijzer fungeert op Malle Betje, de stadhuistoren van Middelburg. Ons bericht daarover leidde al snel tot allerlei nieuwe vragen, maar ook tot nieuwe aanwijzingen.
Het is een zeeridder
We vroegen ons onder meer af of het wel Neptunus is, die op de toren prijkt. In de reacties op Facebook was het nota bene vraagsteller Annika zelf die begon over een zogenoemde zeeridder of zitiron als windwijzer. Een bekende zeeridder is die van de Markiezenhof in Bergen op Zoom. Een mooi stukje over de geschiedenis ervan kun je lezen op de bijbehorende website. Zoeken op het trefwoord ‘zeeridder; in de digitale collectie van ZB Bibliotheek van Zeeland wierp meteen vruchten af. Dankzij oude stadsrekeningen, vermeld in de publicatie Archief, van het KZGW, leer je meer over de windvaan of windwijzer op het Stadhuis van Middelburg.
Die windwijzer is dus geen Neptunus of Poseidon, maar inderdaad een Zeeridder. In 1562 werd Arend Janszoon Boom betaald voor plaatsen ervan op de stadhuistoren, die toen net af was. Als je andere zoekresultaten bekijkt leer je dat Zeeridders overal in de stad als windvaan dienden. Op de torens bij de stadspoorten, op het toen nieuwe gebouw van de Middelburgse Schutterij, bij de Leugenbrug van Middelburg, enzovoort. Zie de afbeeldingen; we maakten een paar screenshots van de beschrijvingen. Je kunt de publicatie Archief overigens ook lezen via Google Books.
Populaire verschijning in de 15e en 16e eeuw
Als je meer wilt weten over de populariteit van Zeeridders als symbool kunnen het artikel van Christel Theunissen aanbevelen: Een middeleeuwse zeeridder in een database. Een passage:
De zeeridder wordt niet alleen voorgesteld op koorbanken. Zijn verschijning is terug te vinden in middeleeuwse handschriften, op gravures en schilderijen en als insigne. Op het centrale paneel van de Tuin der Lusten heeft Hieronymus Bosch een kluwen zeeridders afgebeeld. Naast de visuele parallellen zijn er enkele tekstuele bronnen overgeleverd waar wordt gesproken over voorstellingen van de zeeridder. Bij grote feestelijkheden van de Bourgondische hertogen (Brugge 1440 en Gent 1458) werden vechtende zeeridders als onderdeel van het amusement getoond. In het gedicht Dwonder van claren ijse en snee van Jan Smeken bespreekt hij de sneeuwen beelden, sneeuwpoppen, die in 1511 de straten van Brussel sierden. Daarin wordt een sneeuwen beeld in de vorm van een zeeridder genoemd. Uit deze visuele en tekstuele bronnen kan men concluderen dat de zeeridder een populaire verschijning was in de vijftiende en zestiende eeuw.
Check! De zeeridders waren overal, als je dat maar weet. Wil je dan ook nog weten wat het verschil is tussen meerminnen, meermannen en zeeridders? Bekijk dan bijvoorbeeld eens het prachtige Visboeck van Adriaen Coenen, bij de KB. Of het boek van van Maerlant, uiteraard. Of deze, over uithangborden en -tekens.
Vrijheidshoed?
Allemaal leuk en aardig, maar de oorspronkelijke vraag ging over de hoed, van onze eigen zeeridder. Nou, we zeggen het maar meteen: we weten nog steeds niet honderd procent zeker of dat hoedje er ook al was in 1562 en evenmin wat de maker van de windwijzer er precies mee bedoelde. Maar zeker vijf mensen opperden in reacties op socials en via de mail dat het gaat om een zogenoemde vrijheidshoed. De eerste die reageerde was Marjolijn van Leeuwen, van Mooi Middelburg. Zij wees erop dat de windwijzer van de Oostkerk in Middelburg (die pas een eeuw later gereed kwam) óók een vrijheidshoed heeft. Het was ons nog nooit opgevallen. Prachtig!
Speuren op basis van het trefwoord vrijheidshoed leidde ons naar een zee aan informatie. De geschiedenis van die hoedjes (soms ook mutsen) gaat terug tot de Romeinse tijd, en komt voor in allerlei culturen en uitingen. Was dat hoedje ook populair in de 16e eeuw? Reken maar, al lijkt het er wel op dat de piek in het gebruik ervan pas later zou komen. Check al die afbeeldingen in Europeana maar eens.
Arend Janz. Boom, wát een kerel!
Als je dit wil uitzoeken moet je eigenlijk van alles lezen over de stad Middelburg in die tijd. Dat is echt even schakelen. Alleen al het verhaal over die maker van de zeeridder, Boom. Wat een kerel was dat zeg! Hij maakte van alles, maar hij was ook een echte bestuurder en zelfs burgemeester van de stad. Én het was een fuifnummer, als we het goed begrijpen. Deze man! Dit artikel van Kesteloo, uit 1915 is een aanrader hoor (voor liefhebbers dan toch): Arend Janz. Boom (alias met Genuchten) – een verdienstelijk burger der stad Middelburg.
De jaren 60 van de 16e eeuw: wát een tijd!
Was hij in de jaren 60 van de 16e eeuw een vent die een zeeridder spontaan van een vrijheidshoed zou voorzien? We weten het echt niet zeker. We vielen in die tijd onder Philips IV van Spanje. Het was onrustig in Europa. De Beeldenstorm kwam op gang. Als je wil begrijpen hoe de sfeer in de stad toen was moet je veel lezen. Dat gaat ons nu te ver, maar wie weet doen we dat later nog eens. We lazen bijvoorbeeld al wel diagonaal een tekst van de Kroniek van Arnemuiden, die vol aanwijzingen zit over de stand van zaken hier, in die periode. Het waren onrustige tijden. Het zou zomaar kunnen dat veel mensen meer wilden. Speelde Boom wellicht in op het opkomende verzet tegen de heersende macht? Historici kunnen ons het vast wel vertellen.
Een leeuw met een vrijheidshoedje
Feit is wel dat het vrijheidshoedje op allerlei plekken en op allerlei manieren opduikt. Vaak als los symbool, of bijvoorbeeld op een speer of een stok, maar soms ook op de afgebeelde personen of wezens zelf. Neem nu dit bord, een zogenoemde pannenkoek van begin 18e eeuw. We citeren uit de beschrijving:
De leeuw met vrijheidshoed en lans zijn machtssymbolen die de Oranjes al vanaf het einde van de zestiende eeuw gebruikten. Meestal is het de stedemaagd die de lans met vrijheidshoed vasthoudt met daarnaast de Hollandse leeuw, maar de combinatie van leeuw met lans en hoed komt ook voor. Grappig detail is dat de kroon die de leeuw meestal op zijn kop heeft, hier vervangen is door een vrijheidshoed. De hier genoemde symbolen worden pas in de tweede helft van de achttiende eeuw tijdens de patriottentijd overgenomen door de patriotten.
Nou, als die leeuw een vrijheidshoedje mag dragen, dan mag onze zeeridder het ook hoor. Tot iemand met een beter verhaal komt houden we het daar maar op.
Knipsels: ZB Tijdschriftenbank Zeeland, Afbeeldingen Visboeck: KB, Foto’s: Marjolijn van Leeuwen en Europeana. Prent Zeeridder Middelburg: Annika van Balen
Geen zoekresultaten voor "{term}"
