François Schillemans: een Middelburgse tekenaar van aanzien in de 17e eeuw
Een paar jaar geleden kwam hier eens een oud panorama van Middelburg voorbij. We spraken toen over 1670 en Nicolaes Visscher, maar de geschiedenis van de gezichten op onze stad gaat verder terug, en dan mag ook zeker François Schillemans niet onvermeld blijven.
Neem nu dit stadsgezicht, uit 1619, in de collectie van Universiteit Leiden. We hebben een paar details uitgesneden, zodat je meteen kunt genieten. Die is dus van de hand van Schillemans. Maar wie was deze Middelburger? De man wordt onder meer omschreven in De levens en werken der Hollandsche en Vlaamsche kunstschilders, beeldhouwers, graveurs en bouwmeesters, van den vroegsten tot op onzen tijd., van Christiaan Kramm. Een bewerking van die tekst:
Frans Schillemans
Frans Schillemans was een zeer bekwame, maar tegenwoordig bijna vergeten tekenaar en graveur. Hij maakte onder meer prachtige gravures naar tekeningen van Adriaen van de Venne, zoals de titelbladen voor Jacob Cats’ Self-Stryt, Emblemata Amoris en andere werken (Sinne- en Minnebeelden, Middelburg, 1620). Op deze titelprenten staat vermeld: A. van de Venne inventor, 1618 – Frans Schillemans sculp.
[…]
Een belangrijk werk van hem is de grote stadsplattegrond van Middelburg, met alle openbare gebouwen en vele particuliere huizen, verdeeld over vier koperplaten. Hiervoor kreeg hij in 1616 van de Staten-Generaal een octrooi van vier jaar, wat hem het alleenrecht gaf op uitgave en verkoop binnen de Republiek.
Daarnaast maakte hij o.a. Het schip van Staat der Verenigde Provinciën (naar Jacobus Oorloge, 1620, uitgegeven door Van de Venne) en De Synode van Dordrecht. Voor deze laatste kreeg hij eveneens een vierjarig octrooi, met verbod voor anderen om zijn ontwerp na te maken. Het werk werd beschouwd als zijn meesterstuk en werd in opdracht van de Staten-Generaal gedrukt. De leden van de Synode ontvingen een exemplaar, en zes op satijn gedrukte versies gingen naar leden van het Huis van Nassau.
In totaal leverde Schillemans 83 papieren en 6 satijnen exemplaren van de Synode-gravure, waarvoor hij 214 gulden en 10 stuivers ontving. Zijn werk staat bekend om de nauwkeurigheid en zorg waarmee hij gebeurtenissen “naar het leven” wist weer te geven.
Rijksmuseum
Voor een betere indruk van Schillemans andere werk, zoals het genoemde Schip van Staat en De Synode van Dordrecht, moet je zeker even in de online collectie van het Rijksmuseum kijken. We voegen ze hier ook toe.
In het Lexicon Zeeuwse portretschilders in de zeventiende eeuw, van Frank van der Ploeg staat ook een stukje over Schillemans. Je kunt het lezen of downloaden op de site van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap. De tekenaar is zelf mogelijk ook getekend door van de Venne. Kijk hier maar eens.
Aquarel v.d. Venne
In goed gezelschap?
In het artikel ‘Scientia’ in Middelburg rond 1600 schrijft auteur Huib J. Zuidervaart over bovenstaande aquarel dat we zien: een mathematicus met een astrolabium, een Jacobsstaf en een klein quadrant (vermoedelijk Philippus Lansbergen), een jurist (vermoedelijk Jacob Cats), een schilder (waarschijnlijk Van de Venne zelf), een graveur met een burijn (mogelijk François Schillemans) en op de achtergrond een beeldhouwer (mogelijk Pieter Rooman Sr., destijds werkzaam in Middelburg).
Latijnse tekst
Op het panorama is ook een Latijnse tekst te zien. Google Translate en ChatGPT maken er allebei iets heel anders van, maar de duiding is dan wel ongeveer gelijk. GPT 5 maakt dit ervan:
Dit Latijnse gedicht is een lofzang op Middelburg in de Gouden Eeuw. Het benadrukt dat de stad dankzij handel en scheepvaart goederen van over de hele wereld ontvangt: ivoor, specerijen, wijnen, hout, wol en stoffen, naast eigen landbouwproducten. De ligging maakt Middelburg tot een aantrekkelijke en welvarende havenstad, omgeven door mooie natuur en indrukwekkende huizen. Het slot wijst op vertrouwen in blijvende voorspoed, met een vleug religieuze dankbaarheid.
Geen zoekresultaten voor "{term}"
