Gegeseld, gebrandmerkt en opgehangen: lezen over het wrede Middelburg van vroeger
Oh, die wonderlijke geschiedenis van Middelburg…
Maar al vaak gaan we hier in op de schoonheid van onze stad, en op al die mooie en lieve verhalen en mensen, van toen en van nu. We doen dat met alle plezier, maar de minder mooie aspecten van de stad vinden we óók interessant. Als het gaat om onze geschiedenis durven we zelfs wel te zeggen dat de heftige gebeurtenissen en duistere periodes ons het meest fascineren. Die relativeren zo lekker.
Galg en Rad
Neem nu het voorbeeld van de rechtspraak. Bijna dagelijks lezen we in reacties op nieuws over geweld en criminaliteit dat mensen de straffen die anno 2024 worden gegeven veel te laag vinden. Dat vinden we zelf ook wel eens. Maar duik eens een uurtje in de lijfstraffen en terechtstellingen in het Middelburg van vóór 1850 en vraag je vervolgens af of je het nog zou willen zoals het er toen aan toeging. Echt, het was barbaars en wreed. Onze vriend Rob van Hese schreef op Middelburg Dronk ooit, in het stuk ‘Galg en Rad’, dat ‘de magistraten van de stad niet dachten in werkstraffen, maar in straffen die werken’.
Hij doelde waarschijnlijk op het afschrikkende effect van al die executies en martelingen in het openbaar. Maar schrokken de mensen ook echt? De terechtstellingen voor het stadhuis op de Markt waren een soort van volksvermaak. De halve stad liep uit voor zo’n gebeurtenis. De rechters van de vierschaar, en andere hoge heren, keken toe vanuit het stadhuis, om na afloop vrolijk te genieten van een feestmaal in een van de herbergen op en rondom de Markt.
Maar hoe ging het er vroeger dan precies aan toe met veroordeelde misdadigers in Middelburg? Nou, echt wel heftig dus. We schreven er eind vorig jaar al wat over, in de bijdrage over die oude Middelburgse gevangenis, de Gravensteen. Over handen die werden afgehakt, neuzen die met een schaar werden gespleten, ‘de straf in de mand’, de houten huik, en de Keizerstoel. Eerder dat jaar schreven we over andere gebouwen in de stad waar ook gevangenen zatten, zoals de Slijkpoort en de Pijnpoort.
Een jaar of acht geleden kwamen hier de Middelburgse moordverhalen al voorbij, in de stukjes over Sinister Zeeland. Het Zeeuws Archief dook 12 jaar geleden ook in die verhalen, vooral in die over de laatste publieke terechtstellingen op de Markt. Ze deden dat, heel gepast, tijdens de N8vdN8, in de muziektent op het Molenwater. Als ze hadden gewild hadden ze ook het liedje over Sara Geldhof kunnen zingen, de laatste vrouw die in Middelburg ter dood werd gebracht.
Een galgenketting en een nekwervel
Vorige week kwam het onderwerp weer op ons netvlies, dankzij een al ouder item van Peter van Druenen, over een galgenketting met daarbij een nekwervel, in 1925 opgegraven bij de Arnedijk. Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap heeft er een dossier over: kettingen van de Middelburgse galg. Je ziet de ketting op afbeelding 2.
Wreed en bruut
Het is allemaal even interessant, maar het doet je afvragen welke verschillende soorten straffen de Vierschaar nog meer in petto had voor misdadigers. Als je op zoek gaat in de Tijdschriftenbank van de ZB in Middelburg, in Delpher van de KB en in Google Books kom je wel het een en ander tegen. Dan lees je dus hoe wreed en bruut het vroeger kon zijn. Afgehakte hoofden op staken bij de stadspoorten, kerels die op een soort slee door de stad werden gesleept en bij alle halteplaatsen werden gestoken met gloeiende messen en speren, om vervolgens op een soort wip boven en in een vuur te worden geroosterd. Ledematen die kapot werden geslagen, waarna het radbraken kon beginnen. Zelfmoordenaars die gewoon nóg een keer werden opgehangen, soms met kist en al. Tangen, hamers en bijlen.
Bronnen bij dood en verderf in Middelburg en Zeeland
Wil je het echt allemaal weten? Hierbij een paar interessante artikelen of boeken die je online kunt lezen:
En verder:
Interessant is dat in het boek over de geschiedenis van het strafrecht een paar keer wordt verwezen naar de zogenoeme ruige of ruijge registers. Een boekwerk in vier delen was dat, vol uitspraken van rechters uit de zeer oude tijd. Daarin stonden de uitgevoerde vonnissen tot in detail beschreven.
Ruige Registers
Die boekwerken hebben we online niet kunnen vinden, maar bij het Zeeuws Archief vonden we wel de gedigitaliseerde Aantekeningen uit de ‘ruige registers’, de registers houdende vonnissen in criminele zaken uitgesproken door de vierschaar van de stad Middelburg, 1535-1761. 1 deel. Als je doorklikt op de gevonden resultaten op deze pagina krijg je de documenten uiteindelijk in beeld.
Voor ons leken is het allemaal lastig te lezen, maar als je een screenshot maakt en die voert aan ChatGPT, dan weet die tool er wel raad mee. Afbeelding 25 is zo’n screenshot. AI ‘vertaalt’ en vat vervolgens samen:
“Deze tekst beschrijft de veroordeling van een man genaamd Adriaan Molenpas wegens incest met zijn moeder, Leuntien Peeters. Als straf werd hij gemerkt met een brandijzer, veroordeeld tot dwangarbeid op de galeien, en later verbannen uit Holland en Zeeland voor de periode van een jaar.”
Afbeeldingen: KZGW Oline, Delpher, Geheugen van Nederland, Zeeuws Archief en Google Books
Geen zoekresultaten voor "{term}"
