Over de geschiedenis van Fongers in Middelburg: het verhaal van Irene Keim
In oktober 2025 schreven we over de speurtocht van Irene Keim naar informatie en beeldmateriaal over de winkel van fietsenfabrikant Fongers die ooit in Middelburg was gevestigd. Aanleiding voor het onderzoek was haar wens om het spoor van haar grootvader Willem Bosdijk uit te pluizen (van ca 1917 tot 1952). Haar opa was lange tijd filiaalhouder van Fongers Fietsen in onder meer de Lange Delft in Middelburg.
Vijf maanden later heeft Irene inderdaad veel meer gevonden. Tussentijds maakten we ook nog persoonlijk kennis, in de ZB in Middelburg. Daarover een andere keer meer. We delen haar bevindingen en aanwinsten rondom Fongers en Bosdijk graag integraal. Dit is haar verhaal:
Afkorting LD = Lange Delft.
De aankondiging van de winkel
In de de krant van december 1897 werd groots aangekondigd dat de ‘Rijwielfabriek Fongers’ uit Groningen op 15 januari in 1898 één van eerste zes landelijke fietsenwinkels met magazijn ging starten in Middelburg. Het pand Lange Delft nummer H19 in het centrum en ‘op besten stand’ van Middelburg, werd gehuurd. Fongers plaatste landelijk sinds 1897 jarenlang berichten.Wijtman
Fongers uit Groningen fabriceerde sinds 1884 naar engels voorbeeld een in verhouding betere kwaliteit fiets en plaatste sinds die tijd jarenlang vaak paginabrede advertenties in landelijke kranten. De fietsen van Fongers werden toen in de markt gezet met “gratis thuisbezorging en fietsonderricht’
Over het Lange Delft H19 (oude huisnaam: ‘de Granaatappel’)
Op de oudste ansichtkaart van deze locatie (eind negentiende eeuw) is het huis (naast een poort) te zien in wijk H aan de zuidzijde van de Lange Delft. Het is een circa tien meter breed dubbelpand met rechte bovengevel en 2 puntdaken. Beneden voordeuren en ramen, eerste en tweede etage met vier ramen, waarschijnlijk woonhuizen. In latere jaren en ter oriëntatie: donkere etalages met lichte zonneschermen en de locatie ligt ongeveer tussen de voormalige Provinciale Bibliotheek en de Gasthuiskerk.
Op de kadastrale foto van half negentiende eeuw is dan ook al duidelijk de grote tuin achter adres H19 met de tuinuitgang/brandgang en poort naar de Londensche Kaai (nu) nummer 15 te zien. Dit dubbelpand was in circa 1898 gesplitst door eigenaar van Weeren in kadastraal nummer 1973 met grote tuin, en nummer 1972 met kleine tuin.
Over de opening van de winkel
Begin 1898 was de opening van ‘Fongers Rijwiel Magazijn’ met telefoonnummer 213. De twee woonhuizen waren kort eerder verbouwd tot winkels (met op foto: gasverlichting in de etalage).
Persoon op foto is (waarschijnlijk) J R Brons, die alleen in 1898 en 1899 als Filiaalchef wordt vermeld in kranten, hij bleef ca 2 jaar en ging daarna weer terug naar Groningen. Wie daarna zijn opvolger werd kon niet worden teruggevonden. Wel is er in 1914 een registratie, en krantenmelding met de naam G.(van) Otten (rijwielhandelaar uit Leeuwarden). Er wordt af en toe personeel gevraagd, bv voor ‘flinke jongens’ en in november 1906 wordt een dienstbode gevraagd ‘die genegen is om mee naar Den Haag te verhuizen’.
Na de opening werd ook meteen flink aan de weg getimmerd met plaatselijk advertenties met: ‘reparatie inrichting’, of: ‘rijwielschool in grote tuin van 900 m2 van 22×32 meter’ en ‘van der zijde der Kaai bereikbaar’. En: oproepen voor meerdere Fongers agenten in de provincie, of: prijsverlaging door ‘voordeelige inkoop’.
Hoe de fietsenverkoop liep is onbekend, maar in de Middelburgsche Courant werden vaak kleine advertenties gevonden met ‘fietsen te koop’, zonder vermelding van het merk. Ik neem aan: door inruil na aankoop van een Fongers fiets.
Over het pand H18
Vooraf aan de opening waren de 2 smalle (huur) winkels van ieder ongeveer vijf meter breed al verbouwd: links H19 Fongers en rechts H18 was textielwinkel Oostmeijer tot circa 1903. Vervolgens zaten in dat pand ook andere textielwinkels en daarna elektriciteitwinkels tot 1940.
Over de datum 16 mei 1917
Mijn grootvader Willem Bosdijk verhuisde van (Duinvliet in) Domburg naar Middelburg en werd winkelchef bij het Fongers filiaal. Hij gaat met zijn vrouw boven de winkel wonen en daar wordt in 1921 mijn moeder geboren. De familie Bosdijk was goed bevriend met de buren op nummer H15: de familie Adriaanse. Die familie kwam daar in 1927 wonen en mijn moeder onderhield de vriendschap met de beide dochters tot ca jaar 2000.
Wijziging huisnummer
Adres Lange Delft H19 werd na de omnummering in 1937 door gemeente Middelburg gewijzigd in Lange Delft 78. Het huisnummer van het buurhuis H18 werd toen: nummer 76.
Begin jaren dertig omschreef mijn moeder: “ik ben namelijk geboren en getogen tussen fietsen en wel in Middelburg: mijn vader was filiaalhouder van een vestiging van Fongers met een ‘rijwielschool’. In de grote portiek aan de voorkant stond aan de zijkant geschilderd ‘Filiaal Fongers met rijschool’. Wij hadden achter ons huis (een oud herenhuis) in de Lange Delft H19 met een grote (vierkanten?) tuin die de breedte van vier panden besloeg en waar in mijn jonge (twintiger) jaren bekende en oudere Middelburgers fietsles kregen.”
Ze vervolgt: “door de zadelpen werd toen een ijzeren buis geslagen. Dit was voor Jo Slootmans, onze oudste knecht, een hulp om de slachtoffers aanvankelijk enigszins in evenwicht te houden.
Ik mocht toekijken maar niet ‘in de weg lopen’ en ik kreeg meestal na afloop van de ‘cursus’ een cadeautje, onder andere een keer een hele mooie pop. Zelf was ik tot mijn tiende jaar gedoemd in die tuin rondjes te fietsen. Ik mocht niet alleen ‘de straat op.’”
Over het jaar 1940
Het pand van Fongers werd samen met aangrenzende panden op 17 mei 1940 tijdens de bombardementen door brand verwoest. Daarna was het filiaal kort gevestigd op de Varkensmarkt 7. Op 21 augustus volgde de verhuizing naar de noodwinkel 42 op de Londonsche Kaai. Mijn familie huurde daarna tot zomer 1943 een woonhuis op de Penninghoeksingel 63.
Over de panden van Fongers aan Lange Delft 78 en 107/109 ná 1940
Achteraf kon niet meer worden teruggevonden wat de exacte reden was dat de Fongerswinkel niet meer terugkwam op adres LD 78. De volgende informatie zal zeker hebben meegespeeld:
De ‘Dienst Herbouw panden Middelburg’ pakt in 1940 de herbouw/nieuwbouw en herstel met verve aan, daarna ligt dit herstel op last van de Duitsers vanaf 1/7/42 tot na 1945 stil. Mee zou spelen: gebrek aan materiaal en mankracht, daarbij sterk gestegen prijzen. Pas na een lange lijst van voorbereidingsactiviteiten konden er namelijk pas bouwplannen gemaakt worden voor herstel, of nieuwbouw.
Alle (onteigende) kavels in het centrum en andere wijken kwamen na 17 mei 40 op naam te staan van de Gemeente Middelburg. Huiseigenaren konden het perceel terugkrijgen, onder meer op voorwaarde van een herbouwplicht. Andere belangstellenden konden een herbouwplicht overnemen.
Feiten en hypothesen
Het zal zeker een combinatie van de volgende punten zijn geweest dat Fongers naar een ander pand ging:
– Feit: Verhuurder van Weeren zag in 1941 af van herbouwplicht van nieuwbouw pand LD78. Mogelijk andere eigenaren daar vlakbij ook.
– Feit: Vooraf aan de gemeentelijke herbouwplannen werden veel percelen herverkaveld en werd er een plan gemaakt voor de Sint Barbaragang, achter de Lange Delft. Daardoor zou de grote tuin van huis LD78 vervallen. En dus ook de werkplaats en achteruitgang.
– Feit: Fongers wilde omstreeks die tijd in Nederland met zijn grote filialen stoppen.
– Feit: Overbuurman Wijtman was in dec 1939 gestopt met zijn winkel en had na onteigening geen noodwinkel in 1940. In zijn nieuwe pand kwam de mogelijkheid van een achteruitgang voor de werkplaats en ook: met woonfunctie erboven. Wijtman liet als eigenaar in 1941 een bouwtekening maken en hij of zijn familie liet het nieuwe pand bouwen. Het pand was zomer 1943 bedrijfsklaar.
– Hypothese: Bosdijk zag mogelijkheid om in dat pand zijn Fongersbedrijf voort te zetten. Mogelijk was dit pand ook sneller bedrijfsklaar dan zijn eerdere pand. In begin van de oorlogsjaren had Bosdijk contact met een door Fongers Groningen ingehuurde advocaat om hem qua locatie weer ‘op weg’ te helpen.
– Hypothese: Adriaanse zag in 1940 waarschijnlijk mogelijkheden om op vrijwel zelfde locatie als voorheen zijn familie, te blijven werken en wonen. Hij had zich bij gemeente gemeld als belangstellende, mogelijk eerst voor pand LD 76 van eigenaar Gerrit Bek. Voor dat pand werd in 1941: een huis-, en voorgevelontwerp gemaakt, echter dat plan werd op die plek nooit uitgevoerd. Mogelijk werden qua percelen wat ‘stuivertje gewisseld’ want dat pand kwam wel op adres pand LD66/68. Daarna werd een dubbelpand plan getekend voor woonhuis en praktijk voor de percelen LD76/78. Als belanghebbende had hij waarschijnlijk vooraf inspraak: op enkele ontwerp bouwtekeningen staat zijn naam.
De prijs van een nieuwbouw pand (zonder huisnummer) was geraamd op F 36.000. Met de bouw van het dubbelpand werd in september 1941 gestart en tijdens de steenlegging december’41 was het pand al onder de kap. F.W. Adriaanse werd in april 1952 kadastraal eigenaar maar de eigendomsdatum lijkt niet goed te corresponderen met die kadastrale datum. Ook in de loop van 1944 was er op Walcheren sprake van ‘fietsen vorderen’.
Over het jaar 1941
De krant meldt op 17 december dat het Fongers pand/filiaal na nieuwbouw aan de overkant in de LD109 zal worden gevestigd.
Over het jaar 1942
Mijn opa is 25 jaar bij Fongers in dienst.
Opening nieuw pand 5 juli 1943
Het nieuwe Fongersfiliaal LD 109 wordt geopend. Er volgt een verhuizing van de noodwinkel naar dat pand. De familie Bosdijk gaat boven de winkel wonen op nummer LD 107. De oude huisnaam van het pand was: ‘t Witte Lammeken’.
Over het jaar 1945
Hoewel Walcheren begin november 1944 was bevrijd, ging de oorlog in de lucht soms nog door. In de nasleep van de bevrijding van Walcheren werd dit nieuwe Fongerspand (mogelijk ook de buren) op 23 januari 1945 opnieuw getroffen door vliegtuigbeschietingen. Het huis en winkel waren tijdelijk onbruikbaar.
De familie Bosdijk ging daarna tijdelijk wonen bij familie in Langeviele 37, boven winkel van de Broederband. Volgens het persoonsbewijs van mijn moeder woonde ze vanaf 5 mei 1945 weer op LD 107. Toen zal de winkel ook wel weer geopend zijn.
Over het jaar 1946
De krant meldt dat het nieuwe filiaal op 2, 3 en4 augustus is gesloten in verband met het 50-jarig jubileum van de Fongers fabriek.
Over het jaar 1952
J. Meulenbroek neemt in oktober de winkel van Fongers over. Er zijn online nog advertenties van de winkel te vinden tot mei 1968. Latere berichten over of van deze fietsenwinkel zijn niet meer gevonden.
Nawoord
Geschreven: eind maart 2026.
1. Pand LD 76/78 werd in mei 1978 verkocht aan Fa Brons en is nu de winkel van Zeeman, met sinds 1990 erboven enkele appartementen.
2. In pand LD107/109 zit de Bloemenman van de Stad nog tot najaar 2026. De verdieping erboven wordt als B&B verhuurd. Het pand bleef minimaal tot ca 1955 in bezit van (de Erven) Wijtman.
3. Hoewel de inhoud van de meeste oude archieven verloren zijn gegaan door de branden in mei ‘40, bleek dat niet te gelden voor alle oude kadaster-informatie. Het Zeeuws Archief meldde mij dat de zogenoemde oude ‘Leggers en Veldwerkkaartjes’ al vóór 1940 waren verhuisd en nu gelukkig ook nog steeds bruikbaar zijn.
Vervolg: Richard Meulenbroek
Update juli 2026: er kwam ook een reactie van Richard Meulenbroek. Zijn verhaal delen we in deel drie van dit onderzoek.
Bronnen
Ik heb getracht zo zorgvuldig mogelijk te zijn m.b.t. de gevonden informatie.
Krantenknipsels: ZB Krantenbank Zeeland van ZB Bibliotheek van Zeeland.
Foto’s: ZB Beeldbank Zeeland, de Beeldbank van het Zeeuws Archief en Beeldbank Groningen
Aanvullende informatie werd onder meer geleverd door het Zeeuws Archief, de ZB, contacten op Facebook. Dank aan Jos Alberts voor hulp en informatie via mailcontact.
De titel van zijn boek uit 2023 is: ‘Fongers, het illustere rijwielmerk’.
Geen zoekresultaten voor "{term}"
