Over snorrebotten, zoemhout en wonderlijke klanken in Bellinkstraat en Vleeshal
Volgende week viert Vleeshal het 50-jarig jubileum met live muziek, dj’s, farm-to-table catering van Restaurant Vert én de opening van een nieuwe groepstentoonstelling.
Een snorrebottenconcert in Middelburg
We vinden het in dat licht prachtig dat Phons Bakx in zijn nieuwsbrief Exposeren per i-meel recent schreef over een zogenoemd ‘snorrebottenconcert’, dat hij in 1986 organiseerde in de Vleeshal. Een verslag van dat concert was dat jaar ook te beluisteren in een radioprogramma van VPRO, De Wandelende Tak. Je kunt het sinds kort terugluisteren in de Schatkamer van Beeld en Geluid.
Met toestemming van Phons nemen we zijn verhaal in de nieuwsbrief hier integraal over.
Phons schrijft:
“Tussen het begin en het einde van het schrijven van mijn mondharpboek zat uiteindelijk zes jaar. Naast dat moeizame proces van leren schrijven en dóórschrijven, hield ik me zijdelings ook bezig met andere niches uit primitieve muziekculturen waarover ik het nodige had gelezen.
Zoemhout
Het eerste bijzondere instrument dat ik hier voor het voetlicht wil brengen is het snorrebot, later door mijzelf gestandaardiseerd tot de gangbare term zoemhout.
In de zomer van 1986 kwam Cobie Baaiema bij me langs in de Bellinkstraat. Zij liet me kennismaken met twee snorrebotten die ze in haar jonge jaren uit Australië had meegenomen. Het waren twee platte objecten van roodachtig hardhout, samen een soort totemistisch koppel: ‘man’ en ‘vrouw’. Ik heb onthouden dat de hoge toon voor het mannelijke zou staan en de lage toon voor het vrouwelijke.
Van de twee was het kleinste object de ‘man’, juist omdat zijn toon veel hoger, feller en agressiever klonk dan die van het andere plankje. In oude, equatoriale toonsystemen geldt het mannelijke als het aanvallende principe, en klinkt daarom hoog.
Het was een wonderlijke ervaring om de objecten in mijn huiskamer te zien ronddraaien en te horen snorren. Je zag het plankje aan het einde van het koord om zijn eigen as draaien, terwijl je het tegelijkertijd in een grote cirkel door de lucht moest laten gaan. Die twee bewegingen samen veroorzaakten het karakteristieke snorrende geluid.
Mijn toenmalige vriendin Marja zag het gebeuren en zei: “Hé, dat is als de maan die rond de aarde draait, en samen draaien ze weer rond de zon!” Dat klopte precies.
Getwijnde mensenharen
Bijzonder was ook het zwarte koord waaraan de plankjes zaten. Dat bestond uit getwijnde mensenharen van Australiërs zelf. Ik mocht de snorrebotten een tijdje houden, omdat ik ze wilde namaken. In het begin demonstreerde ik de originele churinga’s zelf in de zomerse binnenstad, tussen de terrasjes. Soms kreeg ik daar zelfs een witbiertje voor aangeboden.
Op dat moment wist ik nog weinig van de rituele context die aan deze instrumenten verbonden was. Ik begon een reeks van die houtjes na te maken. Ook mondharper Peter Kersten vond het geweldig om er een paar te maken en mooi te beschilderen. In plaats van mensenhaar gebruikte ik stevig geslagen katoen of nylon.
Na ongeveer een maand gingen de originele churinga’s weer terug naar hun eigenares. Toen ik ze jaren later nog eens aan Cobie vroeg, kon ze het tweetal nergens meer in huis terugvinden. Tot op de dag van vandaag zijn ze niet meer opgedoken.
Wat ik inmiddels over churinga’s uit Australië te weten ben gekomen, is dat ze strikt tot het Australische culturele erfgoed behoren. De Australische overheid bepaalt dat zulke objecten het continent niet mogen verlaten. Ik vermoed dat die restricties nog niet golden in de jaren zestig, toen Cobie ze mee naar Nederland nam.
De antiquariaatswaarde van zo’n authentiek churinga-stel ligt tegenwoordig vermoedelijk al snel tussen de 3500 en 4000 euro, misschien zelfs hoger. Dat is een zure gedachte als je weet dat je ze ooit gewoon in huis had, maar ze nooit meer hebt kunnen terugvinden.
Het Snorrebotfeest in de Middelburgse Vleeshal
Over mondharpen schrijven, mondharpjes bespelen, Mondharp Mozaïeken maken en snorrebotten namaken: het bepaalde in 1986 zowat het hele zomerritme van Phons Bakx.
Al experimenterend ontdekte hij dat een snorrebot prachtig tot zijn recht kwam in galmrijke ruimtes. Onder een klein viaduct bijvoorbeeld, maar zeker ook in de Middelburgse Vleeshal. Bakx had gehoord dat de nagalm in die hal rond de zes seconden bedroeg. Dat moest wel iets opleveren.
In zijn verbeelding hoorde hij al honderd zoemhouten tegelijk klinken.
Hij ging op onderzoek uit en nam contact op met Anton van Gemert. Die wist een avond te vinden waarop de Vleeshal precies leeg zou zijn: de ene tentoonstelling was net verdwenen, de volgende zou pas enkele dagen later worden ingericht. Zo werd woensdag 19 november 1986 gereserveerd voor wat Bakx zijn Snorrebotfeest noemde.
En een feest werd het.
Bakx nodigde vrienden en kennissen uit om te komen kijken en luisteren. Bram Geene werd gevraagd om voor één avond snorrebot-dirigent te zijn. Bert van Leerdam dacht mee over de vraag hoe je in wat hij omschreef als een “muur van geloei” toch nog enige structuur kon aanbrengen, met twaalf snorrebotdraaiers op een rij.
Een paar dagen vooraf werd er zelfs gerepeteerd op het Abdijplein. Een groep snorrebotdraaiers verzamelde zich daar, zodat ze in de Vleeshal niet geheel onvoorbereid zouden staan te draaien.
Ook Walter Slosse werd ingelicht. Hij reageerde meteen enthousiast en wilde opnamen maken voor zijn radioprogramma De Wandelende Tak. Het Vleeshal-snorrebotfeest werd uiteindelijk op kerstavond 1986 uitgezonden op Radio 4, in een uitzending van een half uur.
De moeder van Phons
De avond zelf begon nog bijna met vertraging. Buiten was het kil, maar de mensen kwamen van heinde en verre. Zelfs de moeder van Bakx kwam met de veerboot vanuit Breskens over. Zij plaatste overal in de nissen van de Vleeshal theelichtjes, om de mystieke klanksfeer nog wat extra aan te zetten.
Om acht uur stond het gezelschap voor de deur van de Vleeshal, maar Anton van Gemert was nergens te bekennen. Bakx sprong op de fiets en vond hem terug bij een vergadering in de Kloveniersdoelen. Zodra Van Gemert hem in de deuropening zag verschijnen, schoot de afspraak hem weer te binnen. Meteen vertrokken ze samen naar de Vleeshal.
Joop Plukkel
Zo stond er om 20.20 uur alsnog een gemengd gezelschap van nieuwsgierigen en liefhebbers in de hal. Presentator Joop Plukkel opende de avond en legde uit wat het publiek te wachten stond. Eerst zou er een echte snorrebotten-partituur worden uitgevoerd door twaalf mensen, onder leiding van Bram Geene.
Daarna, zo kondigde Plukkel aan, zou het hoogtepunt volgen: “de Solo van de Moordenaar”. Bakx zou op een verhoging een snorrebot ter grootte van een surfplank in beweging brengen. Het publiek lachte. Plukkel voegde er fijntjes aan toe dat het, als Bakx niet heel secuur oplette, zomaar kon uitlopen op “de Solo van een Zelfmoordenaar”.
Maar eerst was er een half uur waarin iedereen die wilde zelf mocht snorrebotten in de galmende Vleeshal. Dat gebeurde met veel plezier, gekwebbel, gelach en — gelukkig — weinig kwetsures.
Naschrift 1
Phons publiceerde ook twee boeken over zoemhout. Boek Zoemhout en Zoemend Hout. Beide titels zijn te leen bij ZB Bibliotheek van Zeeland. Over het eerste boek werd ook radio gemaakt, Café Sonore, 2010.
Naschrift 2: De foto’s uit 1986, bewerkt met AI
Omdat de foto’s van het concert in 1986 wat onscherp zijn lieten we ze ook verbeteren door AI. Dat is meteen een disclaimer voor wat betreft de waarheidsgetrouwheid van de beelden. Komen ze:
Geen zoekresultaten voor "{term}"
