De Noordweg in Middelburg: een van de oudste wegen van Walcheren
Gisteren maakten we wat foto’s van de Noordweg in Middelburg, van het deel tussen de Noordsingel en Sint Laurens. We wilden graag vastleggen hoe mooi die straat eigenlijk is, en hoe divers de huizen langs die weg zijn. De beelden kunnen we ook meteen gebruiken om ze te vergelijken met oude foto’s. De kop van de weg kwam al vaker voorbij, omdat daar vroeger de Tol zat (met een fanatieke tollenaar die doorrijders desnoods in zijn onderbroek achtervolgde en uiteraard ook een herberg in de buurt), maar de rest nog niet of nauwelijks.
Nieuwsgierig naar de geschiedenis
We schreven hier namelijk nog niet zo gek vaak over de Noordweg, maar bij ieder item dat er wél verband mee had (zoals Salon Julie, de transformatie van Hof Welgelegen en de zoektocht naar leden van de familie Davidse) namen we ons voor eens wat meer te lezen over de geschiedenis van die weg. Want hoe oud is die eigenlijk?
Welnu: héél oud.
Er is van alles over geschreven en gepubliceerd over de geschiedenis van de Noordweg. Een leuke inleiding is een serie korte artikelen in PZC’s van maart en april 1956, geschreven door B.J. de Meij. Die zijn uiteraard terug te vinden in ZB Krantenbank Zeeland. In de artikelen legt de Meij uit dat de Oude Vlissingseweg, de Noordweg en de Veerseweg de oudste bestrate wegen van Walcheren zijn. Met de bestrating van de Noordweg begon men al in 1610! Het ging in de fases. Daardoor was de klus pas in 1653 afgerond.
Uit de serie ‘de Noordweg in de 18e eeuw’
We citeren de Meij:
Omdat Middelburg, Vlissingen en Veere vooral in de 17de eeuw als handelssteden van betekenis waren verbonden, is het te begrijpen, dat een verbetering van de onderlinge verbinding wenselijk was en het verkeer vergemakkelijkte. De Noordweg is voornamelijk bestraat door de eigenaars van de buitenplaatsen aan de weg omdat zij nu gemakkelijker met hun karos de stad konden bereiken.
Voetpad
Later heeft ook Middelburg en vooral de Polder Walcheren tot de verharding en verdere verbetering meegewerkt. Voor de bestrating was het een slijkweg, zoals alle wegen vroeger. Vooral ’s winters en bij overvloedige regens was hij moeilijk te berijden. Voor de voetgangers lag er een zogenoemd gaaipad naast, wat hoger liggende en met zand en schelpen onderhouden.
Vanaf de Noordpoort
Zoals gezegd, werd in 1610 begonnen de Noordweg met ‘calcijen’ (kalkhoudende ondergrond of verhardingsmateriaal) te bestraten en wel van af de Noordpoort tot 162 roeden (bijna 600 meter) ten noorden van Brigdamme of zoals in de rekening staat (Inv. 1018 Polder Walcheren), ‘tot jegens Cuytenburchsen boogaert’. Blijkbaar was Cuytenburch destijds een buitenplaats.
Het duurde tot 1645 voor de bestrating werd voortgezet. Hiertoe hebben meegewerkt de ambachtsheer van Popkensburg (St. Laurens) en Joh. de Knijff, burgemeester van Middelburg. Deze bewoonde destijds de door hem prachtig aangelegde buitenplaats Huis O.M. Maar vooral de eerste beweerde zich voor de bestrating. Hij liet o.a. een hem toebehorende vluchtheuvel, niet ver van de omlaag liggende, afgraven. Met de aldus verkregen grond werden eerst de laagste delen van de weg opgehoogd.
Uit het 2e artikel van v.d. Meij:
Verkeersregels
Het stadsbestuur van Middelburg, dat ook medegewerkt had tot de bestrating van de Noordweg, schreef verkeersregels voor. Zo werd namelijk bepaald, dat ‘de rijtuigen, die naar de stad rijden, naar de Westzijde van de weg moesten uitwijken, dus naar de zijde van St. Laurens, en die de stad verlaten naar de Oostzijde.’ Tegenwoordig zeggen we dan: ieder rijtuig moet bij het uitwijken rechts houden.
Plezierritjes met verenwagens
In het vorige artikel schreven wij, dat de Polder Walcheren in het midden der vorige eeuw begonnen was de oude calcijen op te ruimen en door straatklinkers te vervangen. Aan het begin hadden wij moeten vermelden, dat toen de boeren omstreeks 1875 hun marktwagens van veren hadden voorzien en dus de eerste verenwagens reden, hun reis naar de markt een plezierrit geworden. Geregeld reden langs de Noordweg elke week 60 à 70 verenwagens naar de Markt in Middelburg. Helaas hebben de verenwagens nauwelijks 10 jaar dienst gedaan: het schijnt dat de inundatie ze allen heeft weggespoeld.
Kronkelingen
Een grote verbetering van de Noordweg was ook het wegnemen van de grootste kronkelingen. Het hoogopgaand houtgewas belemmerde het uitzicht. Maar vooral door de toenemende snelheid der rijtuigen was omlegging van de weg noodzakelijk. Vooral die vanaf de voormalige poort van ’t Huis O.M. naar het dorp Serooskerke in 1926 was een grote verbetering.
Middeleeuwse oorsprong
Maar de geschiedenis van de Noordweg gaat veel verder terug. Als je in Google of ChatGPT zoekt op ‘Noordweg + Kreekrug’ vind je allerlei publicaties over de vroegere geschiedenis. Als je daar een paar hele oude kaarten uit de collectie van het Zeeuws Archief bij zoekt krijg je een beter beeld. We lieten ChatGPT een aantal van die bronnen samenvatten. Het kan dus zijn dat er foutjes in onderstaande tekst zitten:
Kreekrug
De Noordweg tussen Middelburg en Serooskerke behoort tot de oudste wegen op Walcheren. Al rond de 9e–10e eeuw lag hier een landweg op een hoger gelegen zandige kreekrug, waarop zich de eerste nederzetting van Middelburg ontwikkelde. Middelburg ontstond namelijk bij een ringwalburg (versterkte vluchtburcht) en groeide uit op het kruispunt van drie verhoogde wegen: de Seisweg, Segeersweg en Noordweg. De Noordweg fungeerde toen al als de oorspronkelijke uitvalsroute ten noorden van Middelburg richting de dorpen Sint Laurens, Serooskerke en verder.
Vanaf de oude Noordpoort
Al in 1103 wordt Middelburg genoemd als handelsnederzetting. De Noordweg vormde toen de verbinding van de stad naar het ommeland. De weg begon destijds bij de Noordpoort van Middelburg. De eerste Noordpoort (middeleeuwen) stond aan het einde van de Korte Noordstraat, bij de plek van de huidige watertoren. Nadat Middelburg eind 16e eeuw groeide en nieuwe vestingwallen kreeg, kwam er een nieuwe Noordpoort bij het Noorderbolwerk, maar de Noordweg bleef de hoofdroute naar buiten de stad .
16e–18e eeuw: Belangrijke uitvalsweg en buitenplaatsen
Op een stadskaart van Middelburg uit 1550 is de Noordweg duidelijk ingetekend als rechte weg die de stad noordwaarts verlaat. De weg liep over de relatief hoge kreekrug van Brigdamme, waardoor hij droog en goed begaanbaar was in het drassige Walcherse landschap. In de 17e eeuw was de Noordweg een belangrijke laan waarlangs welgestelden hun buitenverblijven aanlegden. Veel kleinere buitenplaatsen verrezen op de kreekruggen langs de uitvalswegen van Middelburg – waaronder de Noordweg – omdat de hogere zandgronden geschikter waren voor bebouwing dan de lagere poelgronden.
Halverwege Middelburg en Serooskerke lag het kasteel Popkensburg bij Sint Laurens, een belangrijke heerlijkheid op Walcheren. De eigenaar van Popkensburg liet in 1679 de Noordweg beplanten met bomen vanaf de Noordpoort van Middelburg tot aan Serooskerke. Deze dubbele rij bomen maakte van de Noordweg een fraaie laan (allee) en verleende status aan zijn buitenplaats. De Noordweg kende in die tijd nog weinig bebouwing: naast enkele buitenplaatsen en boerderijen lagen er voornamelijk het gehucht Brigdamme en het dorp Sint Laurens langs de route .
Tachtigjarige Oorlog
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog vonden langs de Noordweg ook krijgsgebeurtenissen plaats. In 1574 versloeg een Staatse troep onder hopman Jacob Scotte een groep Spaanse soldaten bij Brigdamme; de gesneuvelde Spanjaarden werden begraven in een kuil bij de Noordweg (de zogeheten Spanjaardsput).
19e eeuw: Verharding en uitbreiding tot Domburg
In de 19e eeuw veranderde de Noordweg van een zandweg in een verharde straatweg. Volgens een beschrijving uit 1847 liep er vanuit Middelburg naar Serooskerke een “straatweg, die de Noordweg wordt genoemd”. Enkele jaren daarvoor was deze weg zelfs doorgetrokken tot aan de badplaats Domburg aan de kust . Dit wijst erop dat rond 1840-1845 de Noordweg was verbeterd en verlengd, zodat men vanuit Middelburg over een bestrate weg via Serooskerke helemaal naar Domburg kon reizen. De aanleg van deze straatweg maakte de route minder hobbelig en bevorderde het verkeer naar de noordwesthoek van Walcheren, waar Domburg zich in die tijd als kuuroord begon te ontwikkelen.
Meer bebouwing
Ook de omgeving langs de Noordweg veranderde in de 19e eeuw. Vanaf het einde van de 19e eeuw nam de bebouwing langs de weg toe . Met name dichter bij Middelburg verrezen steeds meer huizen. Tussen de huidige President Rooseveltlaan (de stadsrand van Middelburg) en Brigdamme ontstond een vrijwel aaneengesloten lintbebouwing aan beide zijden van de weg . Veel van deze huizen werden gebouwd circa 1900–1935 en vertonen kenmerken van de interbellum-architectuur, zoals dwarskappen . Daarmee veranderde het karakter van de Noordweg van een landelijk laantje met verspreide buitens, in een bewoonde straat met dorpsachtige lintbebouwing.
20e eeuw en recente ontwikkelingen
Gedurende de 20e eeuw behield de Noordweg zijn functie als belangrijke verkeersweg op Walcheren. De weg maakte deel uit van de provinciale route van Middelburg naar Oostkapelle/Domburg (later bekend als rijksweg N57). In oktober 1944 raakte Walcheren zwaar getroffen door inundatie (opzettelijke inundatie door geallieerden); de Noordweg kwam toen onder water te staan, maar werd na de oorlog hersteld en bleef in gebruik. In de tweede helft van de 20e eeuw nam het autoverkeer toe en werd de Noordweg onderdeel van de belangrijkste noord-zuidverbinding over het eiland totdat omleidingen werden aangelegd (in 2011 is de N57 om Middelburg heen verlegd) .
Erkend en beschermd
Intussen is het historische karakter van (met name het Middelburgse deel van) de Noordweg erkend en beschermd. De weg volgt nog steeds de oorspronkelijke middeleeuwse loop over de kreekrug, en de karakteristieke lintbebouwing uit eind 19e en begin 20e eeuw is grotendeels bewaard gebleven. Vanwege deze cultuurhistorische waarde is het gebied langs de Noordweg in Middelburg op 7 december 2007 aangewezen als een beschermd stadsgezicht . Dit beschermde status moet ervoor zorgen dat de oude structuur en het ruimtelijke beeld van de weg – de rechte laan op de zandige rug met bebouwing eraan – behouden blijven voor de toekomst . De Noordweg bij Middelburg is daarmee niet alleen een druk bereden verbinding, maar ook een zichtbaar stuk geschiedenis: een weg van ruim 900 jaar oud, die zijn middeleeuwse tracé tot op heden volgt.
Bronnen
Historische publicaties (A.J. van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek, 1847), oude kaarten en onderzoeken naar het Walcherse landschap.
Uitsneden oude kaarten: collectie Zeeuws Archief
Historische foto’s: Beeldbanken ZB Bibliotheek van Zeeland en Zeeuws Archief
Ook interessant: De Noordweg blijft een mooi lint, van Jan van Damme in de PZC (2003)
Geen zoekresultaten voor "{term}"
