Rembrandt in de Nieuwe Kerk Middelburg: Sporen van licht in het donker
Alweer een bericht over Middelburg Winterstad? Reken maar! Het is zeker niet het laatste bericht bovendien. We schrijven veel over de evenementen die in en rondom de horeca, de ijsbaan en de winkels worden georganiseerd, maar we willen ook graag benadrukken dat niet alleen ondernemers kijken naar hun (mogelijke) rol binnen het geheel.
Ook andere partijen kijken of ze iets kunnen doen. We zijn met z’n allen De Stad, tenslotte. Én het is het streven van de werkgroep Winterstad en de Vereniging Ondernemers Middelburg (VOM) om het evenement vanaf deze editie breder te trekken, over de hele binnenstad.
Zulke dingen hebben vaak tijd nodig, maar er worden al wel stappen gezet. Zo ook door de kerkgemeenschappen in de omgeving van de Lange Jan. Het Hofje onder den Toren, bijvoorbeeld, doet mee met de Week van de Stovende Stamppotten. In de Gasthuiskerk speelt Diverse vanavond. De Nieuwe Kerk is onderdeel van de Glinstertocht door Middelburg centrum, in januari, met een mooi verlicht pad door de kerk.
Dat pad loopt langs een expositie, die gisteren is geopend: Sporen van licht in het donker. Te zien zijn tekeningen en etsen die Rembrandt maakte bij het geboorteverhaal van Jezus. Chris Kors, predikant van de Nieuwe Kerk, wees ons gisteren op de bijzondere details van de werken. Voor de liefhebbers hebben we de voorzijde van de handreiking, die bij de werken ligt, even gescand. Een beetje duiding is altijd goed, nietwaar? Komt ‘ie:
Kijkend naar de etsen… een kleine handreiking
Vier etsen en twee tekeningen vertellen hier het geboorteverhaal van Jezus:
- Aankondiging aan Maria (1635), tekening met Ben en inkt, 14,4×12,4cm
- Aankondiging aan de herders (1634), ets, 26, 2×21,8cm
- Aanbidding door de herders (1654), ets, 10,5×13,0cm
- Besnijdenis in de stal (1654), ets, 9,5×14,4cm
- Jozef in een droom door de engel gewaarschuwd (1650), tekening met pen, inkt, potlood en witte dekverf, 18,7×18,8cm
- Vlucht naar Egypte (1654), ets, 9,5×14,4cm
Rembrandt had zo zijn eigen manier om Bijbelse taferelen weer te geven.
Het lege midden
Neem nou deze ‘Aankondiging aan Maria!’ Het was gebruikelijk om de engel vanaf links te laten komen en een duif af te beelden als symbool voor de goddelijke verwekking. Rembrandt laat de engel van rechts komen en de duif achterwege. Toch lijkt Rembrandt wel te hinten op het goddelijke: temidden van de wirwar van lijnen valt het lege midden op, in de vorm van een driehoek.
De ‘Aankondiging aan de herders’ is een thema dat tot eind 16e eeuw gebruikt werd als achtergrond voor scènes van Maria, Jozef en Jezus bij de stal. Vanaf 15e eeuw rukten de herders op. Ze kwamen de stal in, maar bleven nog wel op de achtergrond als getuigen van de devotie van Maria voor haar zoon.
Niet onbereikbaar
Rembrandt gaat nog veel verder en geeft de herders een eigen plek. In deze ets van de aankondiging staan zij letterlijk en figuurlijk op de voorgrond. Let ook eens op de diagonaal van rechtsboven naar linksonder. Zie je de brug? Zo verbindt Rembrandt de hemelse en aardse wereld met elkaar. Jezus’ geboorte wijst vooruit op de nieuwe wereld en die is dus niet onbereikbaar.
De ‘Aanbidding door de herders’ is ook zo’n ets waar je denkbeeldig zichtlijnen overheen kunt trekken om te ontdekken welk verhaal Rembrandt wil vertellen. Zie je hoe het olielampje op één lijn staat met Christus? Zie je hoe de blik van de herders, in de Bijbel symbool voor leiderschap naar Gods hart, via het olielampje naar Maria (symbool voor de kerk) gaat? Rembrandt ‘vond’ wel iets van de kerk in zijn tijd!
Niet op schoot
De ‘Besnijdenis van Jezus in de stal’ is ook zo’n ets waarop Rembrandt nog wel meer vertelt dan wat je op het eerste gezicht ziet. De ets valt uiteen in twee delen, een licht en een donker deel. Zie je dat het Christuskind nu niet op schoot zit bij Maria maar bij Jozef? En de besnijdenis vindt plaats vanuit het donker. Rembrandt windt er geen doekjes om: dit kind komt uit de Joodse traditie, iets wat de orthodoxie van zijn tijd verzweeg. Waren de joden immers niet degenen die Jezus hadden gedood?
Rembrandt besteedt in zijn werk vaker aandacht aan Jozef. In deze tekening vertelt Rembrandt het verhaal over de engel die Jozef in een droom waarschuwt voor de moorddadige Herodes en oproept te vluchten. De verticale lijnen boven de engel laten zien hoe de engel binnenvalt en de lijnen tussen de engel en Jozef laten zien dat de engel zich nadrukkelijk tot Jozef richt. De hand van de engel lijkt ook wel een zegenend gebaar te maken. Maar kijk eens goed, daaronder, dat lijkt wel nog een hand te zijn. Rembrandt zo zichtbaar wil maken dat de engel met zijn hand Jozef aanraakt in zijn droom.
De vlucht naar Egypte
De laatste ets die hier hangt toont ‘De vlucht naar Egypte.’ De ets geeft deze hachelijke onderneming weer als een nachtelijk gebeuren. Toch is er ook licht: dat valt met name op Maria en het Christuskind. In deze ets vraagt nog its anders onze aandacht. Dat heeft te maken met hoe Rembrandt heel bewust gebruik maakt van links en rechts als hij handen afbeeldt. De rechterhand staat voor ‘macht’, biedt veiligheid/zekerheid, de linkerkant is de kant vanwaar je gevaar te duchten hebt. Kijk dan nog eens naar de ets: de linkerkant van het Christuskind wordt beschermend afgedekt door Maria en door Jozef. En wij, kijkers, zijn op onze beurt weer rechts van het Christuskind. Maria kijkt ons aan. Zien wij wat hier gebeurt, kennen wij het verhaal achter de vlucht en wat doet dat met ons?
Geen zoekresultaten voor "{term}"
