Een ode aan de Kapoengang in Middelburg
Vinden jullie straten weleens zielig? Wij sinds kort wel. We hebben namelijk een beetje te doen met de Kapoengang. Dat korte, nogal onooglijke straatje tussen de Groenmarkt, de Burggang en de Bachtensteene.
Middelburg heeft straten die bij het minste zonnestraaltje tientallen keren worden gefotografeerd. Van de Kuiperspoort, de Reigerstraat en de Londensekaai bestaan inmiddels vermoedelijk meer foto’s dan er stenen liggen. Maar de Kapoengang? Zoek er maar eens op in de beeldbanken. Wij vonden geen enkele historische foto waarop de huidige gang zelf bewust het onderwerp is. Ook online wordt het straatje maar zelden genoemd.
Misschien is de Kapoengang wel een van de minst gefotografeerde straten van Middelburg. Bewijzen kunnen we dat natuurlijk niet, maar we durven de stelling wel aan. Zelfs Google lijkt er niet erg opgewonden van te raken.
De achterkant van andere straten
Eerlijk is eerlijk: de Kapoengang helpt zelf ook niet echt mee. Mooi is hij niet. Het is een achterkant van andere straten: je kijkt er vooral tegen achterkanten, muren, deuren, poorten, containers en installaties aan. Er wordt geladen en gelost, afval opgehaald en af en toe iets gerepareerd. Mensen gebruiken de gang hoofdzakelijk om ergens anders te komen.
Je kunt er ook moeilijk een levendig straatfeest organiseren. Volgens de Basisregistratie Adressen en Gebouwen telt de hele Kapoengang namelijk precies één officieel adres: Kapoengang 16. Een hoekwoning uit 1950 met postcode 4331 AZ. De andere gebouwen en tuinen die aan het straatje grenzen, horen administratief bij onder meer de Bachtensteene en de Nieuwe Burg.
Waarom dat ene huis meteen nummer 16 kreeg, terwijl de nummers 1 tot en met 15 schitteren door afwezigheid, hebben we nog niet kunnen achterhalen. Misschien verwachtte men ooit grootse dingen van de gang. Misschien is de nummering overgenomen uit een ouder plan. Of misschien dacht iemand: geef dat huis maar wat ruimte.
Alleen in beeld als er iets moet gebeuren
In kranten en andere bronnen is het beeld ongeveer hetzelfde. De Kapoengang komt af en toe voorbij als begrenzing van een bouwterrein, als laad- en losplaats of omdat er kabels, leidingen of bestrating moeten worden aangepakt. Ook bij de bouw van zorgcentrum Willibrord werd het straatje genoemd. De tuin van Willibrord ligt tussen de Bachtensteene en de Kapoengang.
In 2020 waren daar zelfs alpaca’s op bezoek. Dat is vermoedelijk het vrolijkste nieuwsfeit waarbij de naam Kapoengang ooit is gevallen.
Ook bij archeologische opgravingen aan de Bachtensteene kwam de gang in beeld. Op het terrein werden resten aangetroffen van de vroegmiddeleeuwse ringwalburg en zware funderingen die mogelijk behoorden tot het oude Gravensteen. De hoek van de Kapoengang en de Burggang werd gebruikt als verzamelplek voor een publieke toelichting. Zelfs toen ging het dus hoofdzakelijk over iets wat náást de Kapoengang lag.
De straat is kortom het eeuwige decorstuk. Hij mag wel meedoen, maar krijgt zelden een tekst. Al mag de serie over haantjesgedrag, door Janice Maria Mancini Ys vernoemd naar de gang, niet onvermeld blijven.
Geschiedenis: de Kapoenstraat
Toch draagt dit grauwe gangetje een prachtige naam. De huidige Kapoengang herinnert aan de verdwenen Kapoenstraat, ook wel bekend als de Hoenderstraat.
Dat was wel een echte straat, met huizen, bewoners en bedrijvigheid. In oude stadsrekeningen wordt de Kapoenstraat al aan het einde van de zestiende eeuw genoemd. Rond 1586 verrezen er bij de nieuw aangelegde Groenmarkt eerst zes witte huisjes en een jaar later nog zeven. In 1597 verkocht de stad haar huizen in de Kapoenstraat.
Later waren er onder meer bierhuizen en tapperijen gevestigd. Namen als Boitquin, Hoen en Van Tiel zijn dankzij oude advertenties en adresboeken bewaard gebleven. Mogelijk woonde er ook brillenmaker Johannes Lipperhey, een van de mannen die verbonden zijn aan de uitvinding van de verrekijker.
De oude Kapoenstraat verdween na de verwoesting van de binnenstad in mei 1940 en de daaropvolgende wederopbouw. De huidige Kapoengang kreeg haar naam ter herinnering aan die straat, maar ligt niet exact op hetzelfde tracé. Het is dus geen overgebleven stukje Kapoenstraat, maar eerder een klein naoorlogs eerbetoon.
Gecastreerde hanen
Dan de naam zelf. Een kapoen is oorspronkelijk een gecastreerde haan. Zo’n geholpen haantje werd vetgemest, waardoor het vlees zachter en vetter werd. In oude kookboeken was kapoen dan ook een luxeproduct.
In dit Medicyn-boeck vonden we verschillende recepten. De kapoen werd onder meer gestoofd met sinaasappelschillen, boter, suiker en kaneel. Er was een Spaanse bereidingswijze met rozijnen, olie en spek, en een recept waarbij de vogel werd gevuld met broodkruim, malvezijwijn, kaneel, kruidnagel en saffraan. Geen voer voor doordeweeks, mogen we aannemen.
Sinterklaas kapoentje
Maar kapoen kreeg door de eeuwen heen meer betekenissen. Het werd ook gebruikt voor een gecastreerde man en als spotnaam voor een schurk, bandiet, guit of deugniet. In Vlaanderen is een kapoen tegenwoordig vaak gewoon een ondeugend kind. Het woord zit natuurlijk ook in het liedje Sinterklaas kapoentje. En in sommige streektalen wordt zelfs een lieveheersbeestje een kapoentje genoemd. En wat te denken van Jan Kaas en Peer Catoen?
De Kapoengang kan dus naar een vetgemeste haan, een deugniet of een insect verwijzen. Het straatbeeld geeft daarover geen uitsluitsel.
En de Hoenderman?
Volgens een oude verklaring zou de straatnaam ook verband kunnen houden met Jan van Oeyegem, een van de eerste bewoners. Hij stond in de volksmond bekend als de Hoenderman. Omdat een kapoen een haan is en de oude straat tevens Hoenderstraat werd genoemd, zou de naam langs die weg kunnen zijn ontstaan.
Of dat werkelijk de oorsprong is, blijft lastig hard te maken. Het kan ook eenvoudiger zijn geweest: misschien werden er ooit hoenders gehouden of kapoenen verkocht. Straatnamen ontstonden vroeger niet altijd na langdurig overleg door een zorgvuldig samengestelde commissie. Soms noemde iedereen een straat op een bepaalde manier, totdat die naam bleef hangen.
Nu wel op foto
Hoe dan ook: wij vonden dat de huidige Kapoengang ook eens aandacht verdiende. Niet omdat hij zo mooi is. Ook niet omdat er voortdurend iets gebeurt. Juist omdat bijna iedereen erdoorheen loopt zonder hem werkelijk te zien.
Daarom hebben we foto’s gemaakt. Van de muren, de achterdeuren, de laad- en losplekken en dat ene officiële adres. Geen monumentale gevelwand, geen romantisch doorkijkje en geen gezellige terrassen. Gewoon de Kapoengang zoals hij is.
Een beetje lelijk. Een beetje vergeten. Maar niet ongezien.
Bronnen en verder lezen
Geen zoekresultaten voor "{term}"
